Ze sprawami sądowymi nie mamy do czynienia na co dzień. Kiedy jednak w końcu temat się pojawia, okazuje się, że to nie jest tak, że w mieście masz „ten oto jeden sąd”, który jest odpowiedzią na wszystkie pytania. Na tapecie pojawia się sąd rejonowy, sąd okręgowy, sąd apelacyjny, Sąd Najwyższy, wojewódzki sąd administracyjny, Naczelny Sąd Administracyjny, a przecież są jeszcze trybunały, działające w ramach sądów wydziały. Mało tego – niektóre sądy są w każdym większych mieście, a inne tylko w miastach wojewódzkich, czasami konieczny jest wyjazd do stolicy. Jak się w tym połapać?

W tym wpisie postaram się w sposób w miarę przystępny rozwiać Wasze wątpliwości. Jako radca prawny sporo o systemie sądownictwa wiem. Prowadzę Kancelarię Radcy Prawnego w Koszalinie. Najwięcej spotykam się ze sprawami, które prowadzi Sąd Rejonowy w Koszalinie lub Sąd Okręgowy w Koszalinie, ale nierzadko jeżdżę o wiele dalej – jeśli tylko jest to uzasadnione interesem klienta.

Ostatnio, kiedy byłam „w trasie” na rozprawę w sądzie okręgowym, zaczepiła mnie jedna pani i zapytała:

– Gdzie jest Sąd Rejonowy w Koszalinie? To ten budynek? – wskazała palcem na budynek sądu okręgowego.

– Niestety nie – odpowiedziałam. – Tutaj jest Sąd Okręgowy w Koszalinie, budynek sądu rejonowego znajduje się w innym miejscu, prawdopodobnie jakieś dziesięć minut spaceru stąd. A który wydział panią interesuje?

– Wydział cywilny – powiedziała.

– Na pewno chodzi o sąd rejonowy? Nie okręgowy?

– Na pewno.

Spojrzała na togę, którą trzymałam pod pachą razem z aktami i dodała:

– Zaraz mam sprawę rozwodową.

Uśmiechnęłam się.

– Jeśli to sprawa rozwodowa, to niemal na pewno ma ją pani w sądzie okręgowym, a on znajduje się właśnie tutaj.

Niewiele brakowało, a moją rozmówczynię ominęłaby jej własna sprawa rozwodowa – tylko ze względu na omyłkę w nazwie sądu. Niestety jednak ta nazwa ma wielkie znaczenie. Sąd rejonowy i sąd okręgowy to dwa różne sądy, a jeśli Twoja akta znajdują się w jednym, to drugi nic o sprawie (prawdopodobnie) nie będzie wiedział.

Na pewno nie pierwszy raz spotykasz się z pojęciem postępowania „dwuinstancyjnego”. Jednak mało kto zdaje sobie sprawę, że realizowanie tego w praktyce ma fundamentalne znaczenie. Stąd też wspomina o tym nasza Konstytucja.

Zgodnie z art. 78 Konstytucji RP
Każda ze stron ma prawo do zaskarżenia orzeczeń i decyzji wydanych w pierwszej instancji. Wyjątki od tej zasady oraz tryb zaskarżania określa ustawa.

Co w praktyce oznacza, że postępowanie jest dwuinstancyjne? Jeśli jeden sąd wyda wyrok, każdy ma prawo do domagania się, by sprawa została oceniona przez sąd „wyższej instancji” – zwykle w szerszym składzie (więcej sędziów). Bardziej obrazowo – jeśli sąd rejonowy wymierzy ci karę grzywny, z czym się nie zgadzasz, masz prawo wniesienia apelacji do sądu okręgowego.

Już z tej zasady wypływa nam zatem obowiązek, aby funkcjonowały co najmniej dwa sądy. W praktyce jest ich więcej, chociaż w większości przypadków będziemy mieli do czynienia z dwoma z nich – sądem rejonowym i sądem okręgowym.

Na zdjęciu wyżej widoczny jest budynek Sądu Rejonowego w Koszalinie.

Żeby na początku przedstawić to najprościej – sąd rejonowy to taki „sąd domyślny”, „sąd pierwszego kontaktu”. Jeśli jakaś sprawa nie została przekazana do innych sądów, to zajmuje się właśnie sąd rejonowy.

Sądów rejonowych jest najwięcej – zwykle w każdym średnim mieście znajduje się sąd rejonowy, chociaż nie jest to regułą. Sąd (nie tylko rejonowy)y działa na obszarze swojej tzw. „właściwości”, co regulują przepisy prawa. Aktualnie jest to Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 grudnia 2018 r. w sprawie ustalenia siedzib i obszarów właściwości sądów apelacyjnych, sądów okręgowych i sądów rejonowych oraz zakresu rozpoznawanych przez nie spraw (t.j. Dz. U. z 2026 r. poz. 492).

Tam gdzie jest sąd rejonowy, pojawiają się również wydziały. Te najbardziej podstawowe to:

1. wydział cywilny
2. wydział karny
3. wydział rodzinny i nieletnich
4. wydział pracy i ubezpieczeń społecznych
5. wydział gospodarczy
6. wydział gospodarczy KRS
7. wydział ksiąg wieczystych
8. wydział gospodarczy – upadłościowy

Co jednak ciekawe – nie każdy sąd rejonowy wyposażony jest we wszystkie wydziały, a co za tym idzie może być tak, że jedną sprawę będzie trzeba wysłać do jednego miasta, a inną do drugiego, pomimo że dalej sprawę rozpatrywać będzie sąd rejonowy. Jednak wydział sądu zajmuje się sprawami o określonej specyfice, dzięki czemu sędziowie nie muszą znać się dosłownie na wszystkim.

Poszczególne wydziały mogą znajdować się w innych budynkach – czasami nawet w innych miejscach w mieście.

Jakie sprawy przykładowo rozpatruje sąd rejonowy?

• Klasyczną o zapłatę, jeśli dotyczy ona kwoty do 100 tys. zł,
• podział majątku po rozwodzie,
• o alimenty na dziecko, władzę rodzicielką, kontakty
• sprawy karne „o mniejszym rozmachu” jak np. jazda pod wpływem alkoholu, kradzież roweru,

Szczegółową regulację w tej materii znajdziecie przede wszystkim w kodeksie postępowania cywilnego oraz w kodeksie postępowania karnego.

Na zdjęciu widoczny jest budynek Sadu Okręgowego w Koszalinie.

Działalność tego sądu rozbija się na dwie kategorie:

• rozstrzyganie spraw jako sąd II instancji – jeśli zaskarżony został np. wyrok sądu rejonowego (np. w sprawie o alimenty czy przywrócenie do pracy),
• rozstrzyganie spraw jako sąd I instancji – w niektórych kategoriach spraw.

W przeciwieństwie do sądu rejonowego, sąd okręgowy nie jest sądem domyślnym. Jako sąd pierwszej instancji działa on tam, gdzie wyraźnie się to wskaże w przepisach.

Podobnie jak sąd rejonowy, również ten dzieli się on na wydziały, chociaż zwykle w ramach konkretnego sądu jest ich mniej.

Jakimi sprawami przykładowo zajmuje się sąd okręgowy jako sąd I instancji?

• o rozwód,
• klasyczną o zapłatę, jeśli dotyczy to kwoty ponad 100.000 zł,
• odwołania od negatywnej decyzji ZUS w sprawie odmowy przyznania renty rodzinnej,
• odwołania od uchwał wspólnot mieszkaniowy

Sądy jeszcze inne

Na wstępie napisałam też o innym sądach, z którymi zapewne będziesz mieć do czynienia w mniejszym zakresie. Warto jednak i o nich nieco wiedzieć.

1) Sąd Apelacyjny
podobnie jak sąd okręgowy, działa on jako sąd drugiej instancji, jednak w przeciwieństwie do niego – nie rozpatruje spraw jako sąd pierwszej instancji. Mówiąc najprościej: sąd apelacyjny rozpatruje odwołania od orzeczeń wydanych przez sąd okręgowy (np. apelacja od wyroku rozwodowego),

2) Sąd Najwyższy
O nim wiele się słyszy, ale jest niskie prawdopodobieństwo osobistej z nim styczności. Sąd Najwyższy zajmuje się przede wszystkim sprawami kasacyjnymi, a maksymalnie to upraszczając – zajmuje się tylko sprawami, które spełniają określone przepisami kryteria, mają w sobie pewien aspekt „wyjątkowości”. Złożenie takich środków zaskarżenia wymaga wysokiego poziomu fachowości, stąd wymagane jest obowiązkowe zastępstwo przez profesjonalnego pełnomocnika (zwykle radcy prawnego lub adwokata).

3) Trybunał Konstytucyjny
TK działa na pograniczu sądownictwa i polityki (bądźmy szczerzy). Zajmuje się on (w sporym uproszczeniu) zgodnością aktów prawa (np. ustawy) z Konstytucją. Podobnie jak w przypadku Sądu Najwyższego, zwracanie się do Trybunału Konstytucyjnego wymaga wysokiej wiedzy prawniczej, stąd obowiązkowe zastępstwo przez profesjonalnego pełnomocnika (zwykle radca prawny lub adwokat).

4) Wojewódzki Sąd Administracyjny
Sądy administracyjne nie należą do „rodziny” sądów powszechnych i zajmują się ściśle sprawami administracyjnymi. Najczęściej można spotkać się z rozpatrywaniem skarg na decyzje administracyjne wydane przez organ odwoławczy.

5) Naczelny Sąd Administracyjny
Podobnie jak Sąd Najwyższy rozpatruje przede wszystkim skargi kasacyjne – chociaż w pionie administracyjnym.

Jeśli nie jesteś specjalistą w zakresie prawa, a wiesz, że na pewno czeka cię wizyta w sądzie, mogę zaproponować Ci kilka zasad. Pomogą ci one w podstawowym zakresie „połapać się”, do jakiego sądu w ogóle iść, żeby nie zaliczyć wielkiej wpadki.

1) Jeśli otrzymałeś wezwanie/korespondencję z sądu – kieruj się zawsze tym, co jest napisane na wezwaniu. Każdy list z sądu zawiera dokładne dane o sądzie, łącznie z wydziałem i adresem. Przykładowo, jeśli otrzymałeś list, którego nadawcą jest Sąd Rejonowy w Koszalinie VIII Wydział Cywilny – korespondencję należy kierować właśnie tam, a zatem:

2) Jeśli to ty inicjujesz pierwszy kontakt z sądem – sprawdź właściwość miejscową i rzeczową dla konkretnej sprawy. Dane adresowe sądu znajdują się na jego oficjalnej stronie.

Przykład: jeśli chcesz założyć sprawę o alimenty, a mieszkasz z dzieckiem w Koszalinie, to odbiorcą Twojego pozwu powinien być Sąd Rejonowy w Koszalinie Wydział Rodzinny i Nieletnich.

Przykład 2: jeśli chcesz założyć sprawę o dział spadku, a ostatnim miejscem zamieszkania spadkodawcy (np. dziadka, który zmarł) był Koszalin, to odbiorcą Twojego wniosku powinien być Sąd Rejonowy w Koszalinie Wydział Cywilny.

Przykład 3: Jeśli chcesz założyć sprawę o rozwód a Twoim i Twojego małżonka ostatnim miejscem zamieszkania był Koszalin, to pomimo że mieszkasz już we Wrocławiu, odbiorcą Twojego pozwu dalej powinien być Sąd Okręgowy w Koszalinie (jeśli tylko mąż dalej w Koszalinie mieszka).

Jeśli jednak masz trudności, żeby się w tym odnaleźć, to nic dziwnego – prawnicy uczą się tej struktury przez wiele lat : ) Czasami najlepiej po prostu skierować się do radcy prawnego, który wyjaśni, gdzie i po co się udać.

Jeśli potrzebujesz porady już dzisiaj, serdecznie zapraszam do kontaktu.

A więcej porad praktycznych znajdziesz w moich innych wpisach na blogu

Zobacz również: